ವೇದಾಂತ ಪರಿಚಯ - ಭಾಗ 1 - ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು

ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯತೆ ಹಾಗು ವೈಧರ್ಮ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸುಭಾಷಿತ ಹೀಗಿದೆ:

ಆಹಾರ ನಿದ್ರಾ ಭಯ ಮೈಥುನಂ ಚ ಸಮಾನ್ಯಮೇತತ್ಪಶುಭಿರ್ನರಾಣಾಮ್ ।
ಬುದ್ಧಿರ್ಹಿ ತೇಷಾಮಧಿಕೋ ವಿಶೇಷೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಹೀನಾಃ ಪಶುಭಿಃ ಸಮಾನಃ ||

ಸಾಧರ್ಮ್ಯತೆ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶಗಳು):
1. ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಲುವಾಗಿ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ
2. ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗು ಮಾನಸಿಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಸಲುವಾಗಿ ನಿದ್ರೆ
3. ಉಳಿವು-ಅಳಿವಿಗೆ ಚ್ಯುತಿ ಬಂದಾಗ, ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ/ಹಠಾತ್ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳಾದಾಗ,‌ ಆಘಾತಕಾರಿ ಘಟನೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ, ಇನ್ನಿತರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಪಡುವುದು.
4. ತಮ್ಮೊಳಗಿರುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಕಸನೀಯ ಚಾಲನೆಗಳ (natural evolutionary drive) ಅಥವಾ ಸಂತಾನ ಮುಂದುವರೆಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಭೋಗ (ಮೈಥುನ) ಮಾಡುವುದು.

ವೈಧರ್ಮ್ಯತೆ - ಮಾನವರನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳಿಗಿಂತ ಉನ್ನತ ಮತ್ತು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ.

ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ:  ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಾದರೂ, ಅದು ನಿಯಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅದನ್ನು ಬಹುಶಃ ಪೂರ್ವ ನಿಯೋಜಿತ (programmed) ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಂತೆ (instinctive) ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತವೆ. ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಮಾನವನ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯು ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿಯೂ, ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದು, ಅದು ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ತಿಳುವಳಿಕೆ (contextual understanding), ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಚಿಂತನೆ (critical thinking), ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರ (problem solving), ಸೃಜನಶೀಲತೆ (creativity), ಭಾವನಾತ್ಮಕ ನಿರ್ವಹಣೆ (emotional management), ವಿವೇಕ (discrimination) ಮುಂತಾದ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು:

ಮಾನವನು ವಿವೇಕಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಹಾಗು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾದರೊಂದು ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನೇ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ’ಪುರುಷ’  ಎಂಬ ಪದವು, ಗಂಡಸರಿಗಷ್ಟೇ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದೆಂದು ತಪ್ಪು ತಿಳಿಯದೆ,  ಸಮಸ್ತ ಮಾನವ ಜೀವರಾಶಿಗಳಿಗೆಂದು ಅರ್ಥೈಸಬೇಕು. ಹೀಗಾಗಿ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದರೆ "ಸಮಸ್ತ ಮಾನವರು ಸಾಧಿಸಲು ಬಯಸುವ ಗುರಿಗಳು" ಎಂದು ಅರ್ಥ ('ಸರ್ವೈಃ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಪ್ರಾರ್ಥ್ಯತೇ ಇತಿ  ಪುರುಷಾರ್ಥಃ').

ಜಗತ್ತಿನ ಮಾನವರೆಲ್ಲರ ಗುರಿಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಹಾಗು ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಇನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ, ತನ್ನ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾದರೊಂದು ಗುರಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ‌. ಇದು ಹೇಗೆಂದರೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಮೊದಲುಮಾಡಿ, ನಂತರ ಸ್ನೇಹಿತರು,  ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಕೆಲಸ, ಮಡದಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಮನೆ, ಕಾರು, ಆರೋಗ್ಯ... ಹೀಗೆ ಮಾನವನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಕೊನೆಯೆಲ್ಲಿ?!   ವೇದವು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಮೂಲಭೂತ ನಾಲ್ಕು(4) ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನಾಗಿ (Fundamental goals of humanity) ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ. ಅವೇ ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ.

ಅರ್ಥ ಪುರುಷಾರ್ಥ: ಮಾನವನು ಗಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಗಳಿಸಲೆತ್ನಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಚರ ಹಾಗು ಅಚರಾತ್ಮಕ ಸಂಪತ್ತು. ಅರ್ಥ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಮಾನವನು ಹಸಿವು, ನೋವು, ಅನಾರೋಗ್ಯ, ದುಃಖ  ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸುರಕ್ಷತೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಪಯೊಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥವೆಂದರೆ ಧನ ಸಂಪಾದನೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ವಿದ್ಯೆ, ಚಿನ್ನ, ವಾಹನ, ಮನೆ, ಕೀರ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವುದೂ ಆಗಿದೆ.

ಕಾಮ ಪುರುಷಾರ್ಥ: ಮಾನವನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬಯಸುವ ಆಸೆಗಳು, ಕಾಮನೆಗಳೇ ಕಾಮ ಪುರುಷಾರ್ಥ. ಜೀವನದ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರ ಮಾನವನು ಸುಖ, ಸಂತೋಷ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ (pleasure)  ಕಾಮ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು, ದೂರದರ್ಶನ ವೀಕ್ಷಿಸುವುದು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವುದು, ಹವ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಾಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇ. ಕೆಲವು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಥವು ಅವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮ ಪುರುಷಾರ್ಥ: 'ಧರ್ಮ' ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿದ್ದರೂ, ಸಂದರ್ಭೋಚಿತವಾಗಿ, ಪುರುಷಾರ್ಥ ವಿಷಯದ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ’ಪುಣ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬುನಾದಿಯು ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಾದ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ ಹಾಗು ಪುನರ್ಜನ್ಮ. ಈ ವಿಷಯಗಳು  ಇಂದ್ರಿಯ ಅಗೋಚರವಾಗಿದ್ದು, ಶ್ರದ್ಧಾವಿಷಯವಾದ ಕಾರಣ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ’ಅದೃಷ್ಟ’ ವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವನು ಗಳಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಸಂಪತ್ತು ಹಾಗು ಸಂಬಂಧಗಳು ಅಶಾಶ್ವತವೆಂಬುದೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿಷಯವೇ. ಜೀವಿಯ ಮರಣಾನಂತರ ಕೇವಲ ಕರ್ಮರಾಶಿಯಷ್ಟೇ ಜೀವಾತ್ಮದೊಡನೆ ಇತರ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮರಾಶಿಯೆಂದರೆ ಅನಾದಿ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ಜೀವ ಸಂಪಾದಿಸಿರುವ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳ ರಾಶಿ. ಮಾನವನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಯಾ-ವಾಚಾ-ಮನಸಾ ಮಾಡುವ ಸತ್ಕರ್ಮ, ಸಚ್ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ  ಪುಣ್ಯಫಲವು ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಅದು ಜೀವಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ (ಈ ಜನ್ಮ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ) ಸದೃಢ ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಭೋಗ ಸಾಧನ), ಸುಖಪ್ರದವಾದ ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು (ಭೋಗ ವಸ್ತು) ಮತ್ತು ಸುಖಕರವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಊರ್ಧ್ವ ಲೋಕವನ್ನು (ಭೋಗ ಲೋಕ)  ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮಾನವನು ಕಾಯಾ-ವಾಚಾ-ಮನಸಾ ಮಾಡುವ  ದುಷ್ಕರ್ಮ, ದುಶ್ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ಪಾಪಫಲವು ಗಳಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಜೀವಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೋಷಸಹಿತ ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ದುಃಖಪ್ರದವಾದ ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದುಃಖಕರವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಅಥವ ನರಕಾದಿ ಅಧೋಲೋಕವನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.  ಹೀಗಾಗಿ ಧರ್ಮಾರ್ಜನೆಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡುವ ಸುಸಂಸ್ಕೃತನು ಪುಣ್ಯಪ್ರಧಾನ ಜೀವನ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. 

ಈ ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೋಷಗಳು:
ಜಗತ್ತಿನ ಬಹುಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಮಾನವರು ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನವನ್ನು ಈ ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ವ್ಯಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಿರಳವಾದ ವಿವೇಕಿಗಳು, ತಮ್ಮ ಅಥವಾ ಇತರರ ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿ, ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮೂರು (3) ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅವೆಂದರೆ

1. ದುಃಖಮಿಶ್ರಿತತ್ವಂ - ಈ ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಉದ್ದೇಶ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿ ಹಾಗು ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಪಡಬೇಕಾದ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಶ್ರಮ, ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪಡಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ ಹಾಗು ಗಳಿಸಿದ ವಸ್ತು ದೂರವಾದಾಗ ಆಗುವ ನೋವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಯ ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯ ಹಾನಿಯಿಂದ ಜನರು ದುಃಖ ಪಡುವುದು ಕೂಡ ಸರ್ವೇ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಹೀಗಾಗಿ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಆನಂದದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವೂ ಸದಾ ಸೇರಿರುವುದು, ಗಿಡದಲ್ಲಿರುವ  ಗುಲಾಬಿಯೊಂದಿಗಿನ ಮುಳ್ಳುಗಳ ಹಾಗೆ!

2. ಅತೃಪ್ತಿಕರತ್ವಂ - ಪುರುಷಾರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರ ಮಾನವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಮಿತವಾದ ಆನಂದಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ತೃಪ್ತಿಪಡದೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ವಿಷಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು, ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನುಭವಿಸಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವೇ ಅದರಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳೆಂಬ ತುಪ್ಪವನ್ನು, ಮಾನವನ ಬಯಕೆಗಳೆಂಬ ಅಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿ ನೀಡಿದರೆ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಖರವಾಗುವ ಅತೃಪ್ತಿಯೆಂಬ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆಯೇ ಸರಿ!

3. ಬಂಧಕತ್ವಮ್ - ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯ ವಿಷಯವಸ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ನಂತರ, ಮಾನವನು ಅದರೊಡನೆ ಮಮಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (dependency). ಇದು ಅವನ ಚಟವಾಗಿಯೂ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಲ್ಲಣಗೊಳಿಸಲು, ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ವಿಷಯವಸ್ತುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ದೂರಮಾಡುವ ಯೋಚನೆಯಷ್ಟೇ ಸಾಕು!  ಹೀಗಾಗಿ ಮಾನವನು  ತನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಬದ್ಧನನ್ನಾಗಿಸುವ, ಈ ವಿಷಯಸುಖಗಳು ಬಂಧಕವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು ?!

 ಅರ್ಥ,ಕಾಮ ಹಾಗು ಧರ್ಮ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಮೇಲಿನ ಹಲವು ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ, ಜನರು  ಮತ್ತೇಕೆ ಇವುಗಳ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡಬಹುದು.  ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಅಪೂರ್ಣನಾದ ತಾನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗುತ್ತೇನೆ, ದುಃಖಿಯಾದ ತಾನು ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತೇನೆ, ಅಸುರಕ್ಷಿತನಾದ ತಾನು ಸುರಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಬಹುದೆಂಬ ತನ್ನ ಭ್ರಾಂತಿಯೇ ಕಾರಣ.  ಈ ಭ್ರಾಂತಿಗೆ ಮೂಲಕಾರಣ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡದ ಅವಿವೇಕ ಬುದ್ಧಿ.

ಮೋಕ್ಷ ಪುರುಷಾರ್ಥ:
ಮೋಕ್ಷವೆಂದರೆ ಬಿಡುಗಡೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿ. ವ್ಯಕ್ತಿಯು ವಿವೇಕವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ತಾನು ಅಪೂರ್ಣ,ದುಃಖಿ, ಬದ್ಧ, ಅಸುರಕ್ಷಿತನೆಂಬ ಭ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದು. ತನ್ನ ಸುರಕ್ಷೆ, ಆನಂದ, ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ, ಮನಶ್ಯಾಂತಿಯನ್ನು ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ  ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅರಸದೇ, ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು. ತಾನು ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪಿ, ಪರಿಪೂರ್ಣ ಹಾಗು ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪಿ  ಎಂಬ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮೋಕ್ಷ (ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ). ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗವೊಂದೇ: ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಯು ವೇದಾಂತ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿಕೊಂಡು, ನಿಶ್ಚಯಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದು.

 ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಇನ್ನಾವುದೇ  ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿಯದೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜನನ-ಮರಣ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಹೊಂದುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಇದನ್ನು ’ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 

ನಾವೇನು ಮಾಡಬಹುದು?

ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತೊರೆಯದೇ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅರಿತು, ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಾಧನವಾಗಿ, ಸಂಧರ್ಬೋಚಿತವಾಗಿ, ಹಿತ-ಮಿತ-ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಆರ್ಜಿಸುವುದು  ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಯ ಅಥವಾ ವಿವೇಕಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ’ಉತ್ತಿಷ್ಠತ ಜಾಗ್ರತ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರಾನ್ನಿಬೋಧತಾ’ ಎಂಬ ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು ’ಏಳಿ, ಎದ್ದೇಳಿ, ಗುರಿ ಮುಟ್ಟುವ ತನಕ ನಿಲ್ಲದಿರಿ’ ಎಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಧ್ಯೇಯೋದ್ದೇಶವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಉಚಿತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕಾಮಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು,  ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾದ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣವೇ?